Karabağ halıları

xalcha

Azerbaycan halıcılığının bir kolu olan Karabağ halıcılığının 33 kompozisyonu mevcuttur. Bu halılar yaşam aşkı ve parlak koloriti seçilir. Onlar dört gruba ayrılır: madalyon, madalyonlu, namazlıqlar ve süjetli.
Azerbaycan’ın güney – batısında bulunan Karabağ halı okulu iki bölgede – dağlık ve aran bölgelerinde gelişmiştir.
XIX yüzyılda halı üretiminde Şuşa şehri ve Daşbulaq, Dovşanlı, Rehine, Trniviz, Çanaxça, Tuğ, Tuğlar, Hadrut, Muradxanlı, Kasımuşağı, Kelbecer, Kozağ, Mirseyid, Bağırbeyli, Hanlık, Dağ Tumas köyleri rol oynuyorlardı.Dağlık bölgeye göre hammalla, şüphesiz, daha iyi temin edilmiş aran bölgelerinde Cebrail, Ağdam, Berde ve Fuzuli halı üretiminde önemli yer tutuyor. Bu merkezin her birinde nüfusu satış için yoğun bir şekilde halı dokuyan miktarda köyler mevcut olmuştur. Kendi sanatyapısı, teknolojik özellikleri, renkçözümü açısından Zengezur ve Nahçıvan halı üretimi merkezleri de Karabağhalı okuluna girerler. “Aran”, “Bağçadagüller”, “Balık”, “Kornea”, “Berde”, “FerhatSarıkaya’ya”, “Karabağ”, “İhtiyar”, “Qasımuşağı”, “Lemberani”, “Muğan”, “Talış”, “Lempe “,” Malıbeyli “,” Hanqervend “,” Hanlıq “,” Hantirme “,” Çelebi “,” Şabalıdbuta “, vb çeşidli halı kompozisiyaları Karabağ halçaçılıq okulunun klasik örneklerindendir.
Karabağ halıcılık okulunda süjetli halıcılık kendine üslupta gelişmiştir. Batı Avrupa rengkarlığının tanımlasından özgür olan bu halçaçılıq sanatı kökleri yüzyılların derinliklerine, halkın psikolojisine uzanan dekoratif uygulaması sanatın teşkilinin ezeli sana tilkelerini tesis ediyordu. Çok kompozisiyonlu motiflerin nakil şeklinde tefsirinden bilinçli olarak vaz geçilmesi sembolik anın ve yaşam olaylarının grafik açıklamasının güçlenmesi-bunlar Kuzey AZERBAYACAN, özellikle Karabağ halıların en karakteristik çizgileriydi.

Kornea
«Kornea» adı alan halılar Karabağ tipine aittir. Onlar Dağlık Karabağ’ın çeşitli halı dokuma bölgelerinde üretilir. Karabağlı kocaman halı sanatçıları «Kornea» halısını eskiden olduğu gibi, «Horadiz» adlandırırlar.

Balık
Bu halı Karabağ tipinin en yaygın halıların biridir. Ülkemizin kuzeyinde «Balık», İran Azerbaycanında ise “Moxi» adı ile tanınır. «Balık» halısı Karabağın tüm halıçılıq bölgelerinde üretime rağmen, onun esas üretim merkezi Berde şehri olarak görülüyordu. «Balık» tasvirini hatırlatıyor, bu nedenle halısanatçıları şartıolarak bu komposizyonu «Balık» adlandırırdılar.

“Karabağ” 

adıyla tanınan halılar Azerbaycan’ın bütün halıçılıq bölgelerinde üretim olunub ve günümüzde de üretilmektedir. Üretim yerinden bağlı olarak buhalılar çeşitli isimlerle çağrılır, fakat sanatçılar buhalıları «Karabağ» adlandırırlar. XIX yüzyılda Şuşa’da İstanbul pazarlarında satılmak için üretilen bu kompozisyonlu halılar «Han» ve ya «Han Karabağ” gibi çeşitli isimler almışlardır.

Hanlık
Hanlık Azerbaycan’ın en tanınmış halıçılıq istasyonu. Burada üretilen halılar sanatsal güzel örneği olarak kalmaktadır. Yüksek özellikleri ile seçilirler. XIX yüzyılda Cibril’de, özellikle de Mirzecanlı, Efendiler, Daşkesen, Süleymanlı köylerinde üretilen buhalılar dünyapazarına ve pazarları ihracatolunan halılardan daha güzel görülürdü.

Kasımuşağı
«Kasımuşağı» halısının adışimdiki Laçın ilçesi kuzeyinde bulunan Şamkend, Erikli, Kurtaslı, Çorman ve Aşık köyünün nüfusunun adı ile ilgilidir. Kasım kayıtsız şartsız bir zamanlar burada yaşayan sayğın kişi olmuştur. Bu köylerde yakın geçmişekadar yüksek çeşit halılar üretiliyordu.

Ferhat Sarıkaya’ya

Bu halının adı şimdiki Fizuli ilçesinde bulunan Ferhat Sarıkaya’ya köyünün adı ile bağlıdır. «Behmenli» halısının orta sahasında bulunan bir ve ya ikifigür özellikle ilginç olan kompozisyonda. Kocaman halıcıların tahminlerine göre, bufigürler «heykel», «mangal» veya «Canq» (penje), diğerleri ise sanaglı bağanı tarif ediyor

Muğan

Bu halı mahalli olarak Şirvan grubuna, parçanını teknik sağladıkları açısı ise Karabağ tipine aittir. Halıcılar arasında “Eskinakış» adını alan bu halıların dekorları görek armak şekilli elementlerden ibarettir.

Nahçıvan
Bu halılar esas itibariyle Nahçıvan’ın halıcılıq noktalarında ve şehrin yakınlarında bulunan Noraşen, Şahbuz, kolanı köylerinde, ayrıca Culfa ve Ordubadın halıcılıq bölgelerinde üretilir. Nahçıvan’ın halıcılıq bölgelerinde üretilen halılar nahışların içeriğine göre çeşitlidir, hepsi «Nahçıvan» adı altında birleşti.

Çelebi
İlk kez buhalı Çelebiler köyünde üretildi. «Çelebi» halılarının desenlerinin kompozisiyası ve yapısı bu köyde oluşmuş ve tekmilleşmiş, daha sonraları ise Dağlık Karabağ’da, Aranda, XIX yüzyıldan ise Kazak dairesinin halıcılıq bölgelerinde üretildi.

Demircilik

demirchi

Zengin Azerbaycan topraklarının bir parçası olan Karabağ’ın demir filizi yatakları eski zamanlardan başlayarak yerli hammal bazında demircilik sanatının oluşumunda önemli rol oynamıştır.

Karabağ’da basit üretim tekniğine dayalı demir imali işinde, esasen, körüklü kürelerden kullanılmıştır. Karabağ bölgesinde yakıt israfı ve metal çıkma açısından ekonomik açıdan az uyğun olmasına rağmen, eritme-dövme yöntemi ile yüksek kaliteli demir elde ediliyordu. Bu nedenle yerel demir erintisindən hazırlanmış mamül çok sıkı ve sürekli olmasıyla farklıydı.

XIX yüzyılın ikinci yarısından itibaren Karabağ’da kustar metal mamülü satış yerleri hammalı ile donanımında Bakü görkemli rol oynamaya başlamıştı. Bakü iş adamalarının yardımıyla Karabağlı demir ustaları yeterince ham ve işlenmiş (eski) metal rezervi sağlamak ediliyorlardı.

Geçmişte Karabağ’da çelik kıtlığı daha fazla hissediliyordu. Özellikle özgü çelik zorlukla elde olunduğundan tasarrufla kullanılıyordu. Soğuk silah (hançer, gama, geddare, kılıç) yapımı moda olan dönemlerde çeliğin azlığı daha çabuk dikkate çarpıyordu.

Karabağ bölgesindeki demir çıkaranların en çok çelik karışık demir kullanıyordu. Bunun için özellik itibariyle birbirinden farklı demir ve çeliği ısıtıp yandırmak yoluyla kaynak ediyorlardı.

Karabağ’da diğer sanat dükkanları gibi, demir çıkaranlar da, esasen, pazar veya kervansaralarda bulunuyordu.Demir çıkarma imalathanesi bir kural olarak, hem üretim imalathanesi, hem de satış pazarı vazifesini yapmakla ikili seciye taşıyordu.

Karabağ’da ev ve tarım aletlerinin pek bölümü, özellikle kesici aletler (balta, nacaq, dehre, mengel, tırpan, orak, cin, kırkılık, pıçak, kerki, giymekeş, bıçak, tencere vb) bir kural olarak çelik karışık demirden hazırlanırdı. Bu amaçla, özellikle, kaynak yöntemi kullanılmıştır. Kesici aletleri yapmak için öncelikle çelik karışık demir hazırlanıyordu.Özellik itibariyle özgü çelikten ve demirden farklı çelik-karışık demir çoğu zaman “kaynak demiri” olarak adlandırılıyordu.

Karabağ’da çelik karışık demirin elde edilmesinin en basit ve eski yöntemi net kaynak olmuştur. Bu durumda erintinin güçlendirilmesine ve calağın sıkı tutmasına yardım edecek yardımcı araçlarla değildi.

Karabağlı demir ustaları yüzyıllıq ameli deney sonucunda metallerin özelliklerini derinden gözlemleyip öğrenmekle, üretim teknolojisinin iyileştirilmesi ve böylece daha mükemmel çalışma aletleri hazırlamaya elde edebilmişlerdir. Kaynak geleneksel Karabağ demircilik sanatında başlıca yer tutsa da, demir aletlerin, özellikle kesici aletlerin hazırlanması daha bir takım teknolojik süreçle ilgiliydi. Mamül türüne bağlı olarak üretim sürecinde dip çıkarma, küpaçma, sulğuc-çıkarma, dişeme, növsalma vb gibi bir takım teknolojik yöntemlerden kullanılırdı.Işlemlerin çoğu spesifiklik taşımakla, belli grup aletlerin yapımında uygulanıyordu. Geçmişte Karabağlı demir ustaları taze mamül düzeltmekle birlikte, kırılıb yozlaşmış veya kütleşmiş aletleri tamir etmekle de uğraşıyorlardı. Tamir işinin de kendine has üretim yöntemleri formalaşmışdı. Genellikle, kalın kütleli eşya (balta, tapun vb) zodlama yöntemi ile tamir ediliyordu. Karabağ demir üreticiliyinde kırık mamülün tutturamadım edilmesi qadaqlama yöntemi ile de görülüyordu. Qadaqvurma en çok tarım aletlerinin tamirinde uygulanıyordu.

Demirin güçlü üretim merkezleri sırasında Cebrail kazasının Hocavend köyü, Şuşa kazasının Ağdam topluluğu özellikle farklıydı. Genellikle, Azerbaycan’da küçük meta üretimi düzeyine ulaşmış şehir demir imalethanesi mamül çeşitleri üzere uzmanlaşma daha erken başlamıştı. Öyle ki, dəmir imalethaneleri sayısına göre Şuşa Azerbaycan şehirleri arasında önemli yerlerden birini tutuyordu.

Çömlekçilik

duluschuluq

Seramik Azerbaycan’da, aynı zamanda onun tarihi toprağı olan Karabağ’da işçilik üretiminin en eski alanlarından olup bugüne kadar kendi önemini bulundurmuştur. Uzmanlar sanatın bu alanının meydana çıkmasını neolit dönemine ait ediyorlar.

İlk ortaçağın sonlarından başlayarak Karabağ’da seramik üretimi daha yüksekliye ulaşmıştı. Karabağda yapılan arkeolojik kazılar gösteriyor ki, IX – XIII yüzyıllarda burada seramik yüksek gelişmiş bir sanat dalı gibi tam gelişmişti. Bu dönemde üretilen saksı kaplar ister hazırlanma tekniğine, gerekse zengin süs öğelerine göre hem önceki, hem de sonraki dönemlerle karşılaştırıldığında çok yüksekliye kalkmıştı.

Son ortaçağda Karabağ’da saksı bilgiyi üretimi 3 büyük grup üzere – sırsız kaplar, sırlı kaplar ve inşaat malzemeleri üretimi üzere uzmanlaşmıştır. Sırsız saksı mamülü sırasına her birinin farklı türleri olan küpler, kazanlar, sehengler, çömleklere, ibrikler, silbiçler, süt kapları, dolçalar, kandiller, gelyanlar vb uyğulanır. Bu kapların sanat tertibatı zamanı hattı ve noktavari desenler geniş kullanılıyordu.

XVI-XVII yüzyıllarda Azerbaycan’da inşaat keramikası da yüksek gelişmesiyle ilgili Azerbaycan’ın ayrı ayrı şehirlerinde, özellikle Karabağ bölgesinde sarayların, karvansaraların, hamamların inşası sırasında sırlı üzlük materyal ve porsel mozaik geniş kullanılıyordu.

Karabağ hanlığının bulunduğu XVIII yüzyılın ikinci yarısı – XIX yüzyılın başında seramik üretimin önemli alanı gibi daha çok ev keramikasından bahsetmek mümkündür. Hanlıqlar döneminde günlük kullanılan saksı bilgileri arasında büyük hacimli su kaplarının, öncelikle testi ve küpl rin üretimi önemli bir yer tutuyordu. Karabağlı dulus ustaları çeşitli alanlarda

kullanılan birçok kil eşya hazırlıyorlardı. Seramik ürünleri kendi tespitlerine göre birkaç qrupa bölünürdü. Bunların arasında su kapları, yemek kapları süt ürünleri için kaplar, evlerin ısıtılması ve aydınlatılması için öngörülen kaplar yer alıyor. Sadece günlük kullanılan su kaplarının birkaç türünü taşımak için (testi, cürdek, bardak, şehrenk, kuze), saklama ve sofrada çalıştırmak için (küp, sürahi, gurqur, kova, parç,tekkulp), yıkanmak ve abdest almak için (ibrik, lülyein vb) çok çeşitli saksı kaplar üretim yapılıyordu.