Karabağ`ın tarihi arazisi

eraziserhed

Karabağ Azerbaycan’ın en eski tarihi vilayetlerinden birisidir. Azerbaycan halkının kendi toprağının bir parçasına verdiği “Karabağ” ismi ilk kaynaklarda daha 1300 yıl önce kullanılmıştır. Karabağ önceleri bir tarihi coğrafi kavram gibi somut bir mekanı ifade etmekteydi, daha sonraları ise Azerbaycan’ın geniş coğrafi bölgesine ait edilmiştir. Bu durum Azerbaycan için karakteristikdir: Nahçıvan şehri – Nahçıvan bölgesi, Şeki şehri – Şeki bölgesi, Gence şehri – Gence bölgesi, Lenkeran şehri – Lenkeran bölgesi vs.
“Karabağ” isminin Azerbaycan’ın somut bir vilayetinin, bir bölgesinin adı gibi oluşması tarihi onun etimolojisinin daha bilimsel izahına olanak tanımaktadır. Çünkü Azerbaycan dilinde (ayrıca başka Türk dillerinde) “kara” renk dışında “yoğun”, “kalın”, “büyük”, “koyu” vs. anlamlar da taşımaktadır. Bu açıdan, “Karabağ” terimi “kara bağ”, yani “büyük bağ”, “yoğun bağ”, “kalın bağ”, “sefalı bağ” vs. anlamları da içerir.

Karabağ’ın arazisi hakkında vaktiyle Karabağ hanlığının veziri olan Mirza Cemal Cavanşir “Karabağ tarihi” (1847) adlı eserinde şunları yazıyordu: “Eski tarih kitaplarının yazdığına göre, Karabağ vilayetinin sınırları şöyledir: güney taraftan Hudaferin köprüsünden Kırık köprüye kadar – Araz nehri. Şimdi (Sınık köprü) Kazak, Şemseddin ve Demirci Hasanlı cemaati arasındadır ve Rusya devleti memurları onu Rusça “Krasnı most”, yani “Altın köprü” adlandırıyorlar. Doğu taraftan Kür nehri bulunmaktadır. Kür nehri Cavad köyünde Aras nehrine kavuşarak, Hazar Denizi’ne dökülüyor. Kuzey yandan Karabağ’ın Yelizavetpol’la sınırı Kür nehrine kadar – Goran nehri ve Kür çayı pekçok yerden geçerek, Araz nehrine ulaşıyor. Batı tarafından Küşbek, Salvartı ve Erikli adlanan yüksek Karabağ dağları bulunmaktadır”.

Rusya işgali ve sömürgeciliğinin ilk dönemlerinde Karabağ’ın arazisi ve sınırlarının böylesine kesin tarif edilmesi şöyle açıklanmaktadır; 1) bu olguyu doğrudan Karabağ’ın idaresile uğraşan devlet adamı kaydetmiştir, dolayısıyla, bu olgu resmi belgelere dayalı resmi bir ifadedir, Rusya’nın hizmetinde bulunan devlet adamının resmi ifadesidir;
2) diğer yandan bu olgu sadece gerçeğe, tecrübeye dayanmayıp kaynaklarla da kanıtlanmaktadır. Mirza Cemal’in yaklaşımının doğruluğunu kanıtlamak için eski tarih kitaplarına esaslanması boşuna değildir. Görüldüğü üzere, siyasi coğrafi mekân olarak, tarihte hep “Dağlık Karabağ” olarak değil, bütün olarak, yani Karabağ’ın arazisinin tamamını; dağlarını, ovalarını kapsayan genel bir “Karabağ” kavramı kullanılmıştır. Dolayısıyla, “Dağlık Karabağ” kavramı daha sonraları ortaya çıarılmış bir “üründür”, bölücülük niyeti ile Karabağ’ın bir bölümüne verilmiş isimdir.

Karabağ en eski zamanlardan hanlıklara kadar

Azərbaycanın tarixi ərazisi olan Qarabağ ümumiyyətlə dünyanın da ən qədim tarixə malik olan diyarlarındandır. Bu ərazidəki Azıx mağarasında ən qədim insanların yaşayış məskəni aşkar edilmişdir. Bu yaşayış məskəni Azərbaycanın, o cümlədən Qarabağın, Aralıq dənizi hövzəsi və Şərqi Afrika ilə birlikdə insanlığın ilk vətənlərindən biri olduğunu sübut edir.
1968-ci ildə Azıx mağarasının aşel təbəqəsindən Azıx adamı – azıxantrop adlandırılan insanın çənə sümüyü tapılmışdır. Azıx adamının 350-400 min il əvvəl yaşadığı güman olunur. Qarabağda Mustye mədəniyyəti daha çox Tağlar mağarası ilə təmsil olunmuşdur.
Eneolit (e.ə.VI-IV minilliklər), tunc və ilk dəmir dövrlərində (e.ə. IV minilliyin sonu – I minilliyin əvvəli) Qarabağın həyatında böyük dəyişikliklər baş vermişdi. Son tunc və ilk dəmir dövrü (e.ə. XIII-VII əsrlər) Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti adı almışdır. Bu dövrə aid Xocalı qəbiristanlığı arxeoloji abidəsindən üstündə Aşşur (Assuriya) hökmdarı Adadnerariyə aid mixi yazı olan əqiq muncuq tapılmışdır. Bu tip tapıntılar bölgənin Yaxın Şərqlə iqtisadi və mədəni əlaqələrini təsdiq edir.
Qədim dövrlərdən başlayaraq təsərrüfat və mədəni həyatın inkişafı ilə yanaşı etno-siyasi proseslər də davam etmişdir. Azərbaycanın cənubunda qüdrətli Manna dövləti (e.ə. IX-VI əsrlər) meydana gəlmişdir. Manna Assuriya və Urartu ilə mübarizədə müstəqilliyini qorumağa nail olmuşdur. Şimali Azərbaycan torpaqları, o cümlədən Qarabağ ərazisi Urartunun işğallarından kənarda qalmışdır. Bu dövrdə, ümumiyyətlə Cənubi Qafqazda (Zaqafqaziyada) erməni etnosu olmamışdır. Çox sanballı tədqiqatçıların fikrincə, Urartunun əsas ərazisi SSRİ-nin sərhədlərindən kənarda yerləşirdi. Qədim dövrdə və orta əsrlərdə ermənilərin kompakt yaşadığı ərazi də indiki Ermənistan SSR-in hüdudlarından uzaqda idi. Urartu dövlətinin varlığına son qoyan Midiya dövləti (e.ə. 672-550) zamanı vəziyyət dəyişdi. Midiya Cənub-şərqi Zaqafqaziyanı özünə tabe etdi. Bu vəziyyət Əhəmənilər dövründə də (e.ə. 550-330) davam etmişdi.
Makedoniyalı İsgəndər (e.ə.336-323) Əhəməni dövlətini dağıtdıqdan sonra Azərbaycanın şimalında siyasi proseslər yeni mərhələyə qədəm qoydu. Bunun nəticəsi idi ki, Makedoniyalı İsgəndərin qısamüddətli hakimiyyətindən sonra, onun ölümü ilə imperiyası parçalandıqda Azərbaycanın cənubunda Atropatena, şimalında isə Albaniya dövlətləri yarandı.
E.ə. IV əsrdə və sonralar Atropatena Azərbaycanın şimalında da ərazilərə malik idi və bu zaman Qarabağ ərazisinə daxil olan torpaqların bir hissəsi həmin Azərbaycan dövlətinə tabe idi. Atropatena ilə eyni zamanda yaranmış Albaniya dövləti təxminən e.ə. IV- e. VIII əsrlərində mövcud olaraq, 1200 ilə yaxın dövr ərzində Azərbaycan tarixində böyük rol oynamışdır. Bütün Qarabağ ərazisi Albaniya dövlətinin tərkibinə daxil idi və bu dövlət Qarabağı öz tərkibində qoruyub saxlamaq üçün misilsiz mübarizə apardı və bəzi istisnalarla buna nail ola bilmişdi.
Qarabağ Azərbaycan Albaniya dövlətinə məxsus olduğu kimi, burada yaşayan etnoslar – uti, qarqar və başqaları da alban tayfaları idilər. Ermənilərin ilk dəfə Cənubi Qafqazda (Zaqafqaziyada) peyda olmaları təxminən e.ə. II əsrdən sonralara təsadüf edir. Onların regiona daxil olması ilə yerli dövlətlərə və xalqlara qarşı təcavüzkar fəaliyyətləri də başlanır. Bu dövrdə ermənilər Kiçik Asiyanın şərqindəki erməni çarlığını qondarma “Böyük Ermənistan” adlandırır və köçüb məskən saldıqları bütün əraziləri erməni torpaqları elan etməyə cəhd edirdilər.
Roma imperiyasının e.ə. 66-cı ildə II Tiqranı darmadağın etməsi ilə uydurma “Böyük Ermənistan” əfsanəsi puça çıxdı, onlar Romanın vassalına çevrildi. Bu vəziyyət IV əsrədək davam etmişdir. Bu dövrdə Azərbaycan-Albaniya dövləti isə müstəqil siyasət yeritməkdə davam edirdi və Qarabağın tarixi vilayətləri onun tərkibinə daxil idi.
Qarabağın Azərbaycana məxsus olduğunu və burada ən qədim zamanlardan başlayaraq müxtəlif türk etnoslarının yaşadığını Azərbaycan və ümumtürk şifahi xalq ədəbiyyatının möhtəşəm abidəsi olan “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanları da sübut edir. Dədə Qorqud dastanları VI-VII əsrlərdə Qarabağ da daxil olmaqla bütün Azərbaycan torpaqlarında, o cümlədən Göyçə gölü hövzəsində yayılmışdır. Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənin (1453-1478) göstərişi ilə yazılmış məşhur Oğuznamədə (Əbu Bəkr Tehraninin 1470-ci ildə yazdığı “Kitabi-Diyarbəkriyyə”sində) Göyçə dənizi yaylaqlarının və Qarabağın qədim oğuz türklərinə məxsus olduğu, oğuz türklərinin soykökündə duran Oğuz Xaqanın Göyçə dənizi ətrafında dəfn olunduğu, Bayandur Xaqanın isə Qarabağda, Göyçə dənizi yaylaqlarında yaşadığı və orada da dəfn olunduğu göstərilir.
Qarabağın tarixində əsas dəyişikliklər Ərəb xilafətinin işğalları və bunun nəticəsində Albaniya dövlətinin aradan qaldırılması ilə baş vermişdir. Ərəb işğallarınadək Qarabağın tarixi əhalisi etnik baxımdan eyni kökdən, yəni Azərbaycan-Albaniya kökündən olduğu halda, bu dövrdə Ərəb xilafətinin Azərbaycanla bağlı yeritdiyi faciəli siyasət nəticəsində vilayətin dağlıq hissəsində ermənilərin dini üstünlüyünün təmin edilməsi, zaman keçdikcə etnik sahədə də özünü göstərdi: Albaniyanın tarixi Arsax bölgəsi əhalisinin əvvəlcə qriqorianlaşdırılmasına, bunun ardınca da erməniləşdirilməsinə başlandı.
Bu proseslərin baş verdiyi IX-XIII əsrin əvvəlləri, xüsusilə Sacilər-Atabəylər-Şirvanşahlar dövrü bütün Cənubi Qafqazda Azərbaycanın qüdrətinin daha da artdığı bir dövr idi. Sacilər və Atabəylər faktik olaraq Azərbaycanın tarixi torpaqlarını siyasi cəhətdən birləşdirmişdilər.
Keçmiş Albaniya ərazisində yaranmış Xaçın knyazlığı Mehranilər nəslinə mənsub olan Həsən Cəlalın dövründə (1215-1261) yüksək inkişaf mərhələsinə çatmışdır. Təsadüfi deyil ki, dövrün narrativ və epiqrafik abidələrində o, “Xaçın ölkələri knyazı”, “Xaçın və Arsax ölkələrinin əzəmətli knyazı” titulları ilə yanaşı, “Albaniya hökmdarı” titulu ilə də anılır. Başqa sözlə, Həsən Cəlalın bütün titulları Azərbaycan – Albaniya tarixinə məxsusdur. Onun zamanında Alban memarlığının ən mühüm incilərindən biri olan Qanzasar monastrı tikilmişdir.
Monqolların birinci yürüşü zamanı (1220-1222) zəifləmiş Atabəylər dövlətinə son qoyan Xarəzmşah Cəlaləddinin Azərbaycanda hökmranlığı zamanı (1225-1231) Qarabağ da onun hakimiyyəti altında idi. Monqolların ikinci yürüşü və Azərbaycanın işğalının başa çatması ilə (1231-1239) Qarabağ digər Azərbaycan torpaqları kimi Ali monqol xaqanlığının (1239-1256), sonra isə Hülakülər (Elxanilər) dövlətinin (1256-1357) tərkibində idi. Qarabağın bu dövr tarixi haqqında məlumat nisbətən daha əhatəlidir. XIII-XIV əsrlərdə Qarabağ Hülakülər dövlətinin siyasi tarixində mühüm rol oynamışdır. Təkcə onu göstərmək kifayətdir ki, monqol hökmdarlarından ikisi (Qazan xan və Arpa xan) səltənət taxtına Qarabağda çıxmış, ikisi isə (Arqun xan və Əbu Səid) Qarabağda vəfat etmişdir.
XV əsrdə Qarabağ Azərbaycan Qaraqoyunlu (1410-1467) və Ağqoyunlu (1468-1501) dövlətlərinin tərkibində idi. Lakin Qaraqoyunlular dövründə Qarabağın sonrakı tarixində özünü göstərəcək bir hadisə baş vermişdir. XV əsrdə keçmiş alban hakimi Həsən Cəlalın nəsli (Cəlalilər) Qaraqoyunlu Cahan şahdan “məlik” titulu aldı. Sonralar Cəlalilər nəslinin mülkü beş alban feodal knyazlıqları – məlikliklərinə (Gülüstan, Cəraberd, Xaçın, Vərəndə, Dizaq) parçalandı.
Azərbaycan Səfəvi dövlətinin yaranması ilə (1501) bütün Azərbaycan torpaqlarının mərkəzləşdirilməsinə başlanıldı. XVI əsrin ortalarında Azərbaycan torpaqlarının vahid dövlət halında mərkəzləşdirilməsi başa çatdı. Bununla Azərbaycan Səfəvi dövləti regionun Osmanlı imperiyasından sonra ikinci ən qüdrətli dövlətinə çevrildi. Belə olduğu halda o dövrdə ermənilərin hər hansı etnik-siyasi üstünlüyü mümkün olan məsələ deyildi. Əksinə, həmin dövrdə Azərbaycanın etnik və siyasi sərhədləri daha aydın şəkil almışdır.
Səfəvilər Azərbaycanda 4 bəylərbəylik yaratmışdır ki, onlardan biri də Qarabağ və ya Gəncə bəylərbəyliyi idi. Osmanlıların bu torpaqlarda tərtib etdikləri icmal və müfəssəl dəftərlər həmin bəylərbəyliyin inzibati-ərazi bölgüsü haqqında aydın təsəvvür yaradır. 1593-cü il məlumatına görə, Gəncə-Qarabağ əyaləti 7 sancaq, 36 nahiyəyə bölünürdü. Burada qeydə alınan 1,3 mindən çox toponimik vahidlərin hamısı azərbaycanlılara məxsus idi.
Səfəvi dövlətinin zəifləməsindən sonra Azərbaycan torpaqları İran, Rusiya və Osmanlı dövlətləri arasında müharibələr meydanına çevrilmişdir. Bu dövrdə Gəncə-Qarabağ torpaqları əvvəlcə Osmanlı imperiyası tərkibində olmuşdur. Həmin dövrdə tərtib olunan Osmanlı dəftərləri də azərbaycanlıların bölgənin əsas əhalisi olduğunu sübut edir.
Hesablamalara görə, 1727-ci ildə Gəncə-Qarabağ əyalətinin əhalisi 122 min nəfər idi. Onun 80,3 min nəfərini (66%) azərbaycanlılar, 37,8 min nəfərini (31%) ermənilər (daha doğrusu qriqorianlaşmış və erməniləşmiş albanlar), 3,7 min nəfərini (3,1%) kürdlər təşkil etmişdir.
Bu dövrdə Rusiyanın fəal köməklik göstərdiyi qriqorianlaşmış albanlar siyasi cəhətdən fəallaşmışdır. Digər tərəfdən, sonuncu Səfəvi hökmdarı III Abbası yıxaraq hakimiyyətə gələn Nadir şah Əfşar (1736-1747) onu qanuni hökmdar kimi tanımaqdan imtina edən Gəncə-Qarabağ bəylərbəyliyinin türk-müsəlman əhalisinə qarşı ağır cəza tədbirləri həyata keçirdi ki, bu amil də Qarabağın alban məliklərinin mövqeyini gücləndirdi və onların separatizminə təkan verdi. Nadirin ölümü ilə onun dövləti parçalandı, Azərbaycanda yerli dövlətlər – xanlıqlar yarandı. Başqa sözlə Azərbaycan, xanlıqların timsalında özünün dövlət müstəqilliyini növbəti dəfə bərpa etmiş oldu. Keçmiş Gəncə-Qarabağ əyalətinin ərazisində iki Azərbaycan xanlığı – Gəncə və Qarabağ xanlıqları yarandı.

Karabağ hanlığı

qxanligi

Nadir Şah Afşar İmparatorluğu’nun çöküşünden sonra bağımsızlık kazanmış olan Azerbaycan devletlerinden biri Karabağ hanlığı idi. Karabağ hanlığının kurucusu Azerbaycan’ın seçkin devlet adamlarından biri olan Penaheli bey Cavanşir olmuştur. O, bir süre Nadir Şah’ın hizmetinde bulunmuştur. Fakat Muğan kurultayından sonra Nadir onun hakimiyetini kabul etmek istemeyen Karabağlılara divan tutmaya, bu diyarın Türk-Müslüman nüfusunu Afganistan ve Horasan’a sürgün etmeye başlamıştır. Bu önleme itiraz ettiğine göre, Penaheli Bey’in kardeşi Fazlali Han idam edilmişti. Bunu gören Penaheli bey şah Horasan’da olduğu zaman, fırsat bulup birkaç akrabası ve yakın adamı ile 1737-1738 yıllarında Karabağ vilayetine kaçtı. Şah onun kaçmasından haber alır almaz onu yolda yakalamak için arkasından ualaklar gönderdi. Fakat onu yakalayamadılar. Nadir Azerbaycan serdarına, Gence, Tiflis ve Şirvan hakimlerine keskin fermanlar gönderdi, Penah hanı nerde bulurlarsa, tutup şahın huzuruna göndersinler diye. Şah’ın emriyle Penah Han’ın ailesini ve akrabalarını bularak, onlara eziyet edip ceza verdilerse de, faydası olmadı.
Böylece, henüz Nadir’in sağlığında Penaheli bey ona tâbi olmaktan boyun kaçırıp vatanı olan Karabağ’ı bağımsız olarak, yönetmeye gayret etmiştir. Sonuçta Nadir Şah’ın ölümünden sonra Karabağ topraklarında bağımsız Azerbaycan devleti, Karabağ Hanlığı kuruldu. Karabağ Hanlığı bağımsız bir devlet ilan edildikten sonra asıl önemli görev onun güçlenmesini sağlamak olmuştur. Penah Han’ın bu konuda ilk önlemlerinden biri Karabağ’ın Nadir Şah tarafından sürgün edilmiş olan Türk-Müslüman nüfusunu geri, Karabağa döndürmek oldu. Göçmenlerin geri gelmesi ve ata yurtlarına yerleştirilmesi Karabağ hanlığını güçlendirdi. Sürgünden ilk dönenler arasında Karabağ’ın gelecek hanı, 15 yaşındaki İbrahimhalil de bulunmaktaydı.
Karabağ Hanlığı kurulduğu zaman onun arazisinde Tebriz, Erdebil, Gence, Şamahı, Bakü, Nahçıvan, Şeki, Derbent gibi kentler bulunmuyordu. Böylesine siyasi ekonomik merkezlerin olması hanlıqların gelecek gelişimleri için çok önemli idi. Bu alanda atılan ilk adımlardan biri 1748 yılında eski Azerbaycan – Türk boyu olan Bayatların adı ile ilişkin olan Bayat kalesinin inşası olmuştur.

Penah Han’ın bağımsız devlet kuruculuğu çalışmaları onun resmen “Han” olarak tanınması ile sonuçlandı.
Penah Han’ın “Karabağ hakimi” gibi tanınmasında Şeki hanlığının Karabağ üzerine başarısız seferi de önemli rol oynamıştır. Şeki hanı Hacı Çelebi kendisinin 1748 yılındaki başarısız Bayat seferinden sonra Penah Han’ın otoritesi daha da güclendi. Bayat savaşı aynı zamanda bu kalenin gelecek tarihi sınavlara dayanamayacağını da ortaya çıkardı. Bu nedenle yeni bir kalenin yapılması ihtiyacı doğdu ve 1751 yılında yeni kalenin (Şuşanın) inşası tamamlandı. Han burayı kendi igametkahına çevirdi.
Penah Han güçlendikçe ayrılık yanlısı feodallerin, meliklerin bozgunculuk çalışmaları da artırdı. Bunun önüne geçilmesi askeri politik açıdan gerekliydi. Aksi takdirde, hanlığın coğrafi idari bütünlüğü sağlanamazdı. Bu tarihi gerçekleri kaynaklar da teyit etmektedir.
Tarihi gerçekler Haçın hariç, Karabağ’daki diğer 4 melikliğin ve mensubu oldukları nesillerin aslen Karabağ’a ait olamadığını göstermektedir, onlar bu diyara başka yerlerden gelmişlerdir. Hem de Ermeni değil, geçmiş alban nesillerinin temsilcileri idiler. Bu yüzden de Ermeni milliyetçilerinin Azerbaycan’a karşı toprak iddialarına “hak” kazandırma için bu meliklere “Ermeni devlet”inin devamı gibi bakmaları kökten yanlıştır. Daha doğrusu tarihin sahteleştirilmeye çalışılmasıdır. Öte yandan, gelme melikler Karabağ’da mahal başkanlığını ele geçirdikten sonra küçük bir devlet birimi bile oluşturamamışlardır. Onlar birbirinden izole edilmiş, çok zaman ise birbirleriyle çekişen mahal başkanları seviyesinde kalmışlardır.
Hamse (beş) meliklerinden Penah Han’ın hâkimiyetini ilk olarak tanıyan Melik Şahnazar olmuştur. Bu, İbrahimhalil ağanın Melik Şahnazar’ın kızı Hürzat’la evlenmesi ile sonucunda gerçekleşti. Haçın meliği Ulubab Ballıkaya’da yenildikten sonra Penah Han’ın hâkimiyetini tanıdı. Dizak, Çilebürd, Talış meliklerinin düşmanca siyasetleri ise birkaç sene sürüverdi. Penah Han’ın melikleri kendine tabi etmek uğrunda kazandığı başarıları onun oğlu İbrahim Han devam ettirdi.
Karabağ meliklerinden Dizaklı Yesay, Çilebördlü Mecnun ve Gülüstanlı Beyleryan İbrahim hana tabi olmaktan vazgeçtiler. Verendeli Melik Şahnazar ve Haçınlı Mirza Han ise İbrahim Han’ın hakimiyetini kabul ederek, onun oluşturduğu vatansever kuvvetler birliğine katıldılar. Müttefikler 1781 yılında Tuğ kalesini ablukaya aldılar. Melik Yesay teslim oldu, burada hakimiyet Melik Bahtama geçti. Fakat kısa sürede o, da dönük çıktı. İbrahim hanla bölücü melikler arasındaki mücadeleye 1783 yılından itibaren Rusya devleti de karışmaya başladı. Güney Kafkasya’yı işgal etmeye çalışan Rusya burada – Azerbaycan topraklarında bu meliklerin yardımı ile kendine destek oluşturmaya çalışıyordu. Bu sırada İbrahim Han yüksek diplomatik becerisi sayesinde düşmanca davranan melikleri Şuşa’ya toplaya bildi. Belgeler esasına onların Karabağ hanlığına ihanet ettiğini kanıtladı ve onları tutkladı.

Melik Mecnun ve Abov Şuşa hapishanesine atıldı, Melik Bahtam ise günahlarından dolayı Erdebil hanına verildi.
1795 yılının yazında İran’da hakimiyeti ele alan Ağa Muhammed Kacar (1742-1797) Karabağ hanlığına saldırdı. Şuşanın 33 günlük kuşatması başarısız oldu. Şuşa’dan sonra, Tiflis üzerine yürüdü. 1797 yılında Ağa Muhammed Kaçar yeniden Karabağ’a saldırdı, Şuşa’yı tuttu, fakat burada öldürüldü.
XVIII. yüzyılın sonları XIX. yüzyılın başlangıcında Rusya’nın Güney Kafkasya’da, özellikle Azerbaycan’da işğalci faaliyeti hızlandı, 1801 yılında Gürcistan imparatorluğa birleştirildi, Azerbaycan’ın Car-Balaken camaatliği (1803) ve Gence Hanlığı (1804) işgal edildi. İbrahim Han böyle bir durumda Rusya birliklerinin komutanı P.D.Sisianov’la (1802-1806) Kürekçay’da anlaşma yaptı. Kürekçay sözleşmesine göre, Karabağ Hanlığı özellikle müslüman, Azerbaycan toprağı olarak, Rusya’ya ilhak edildi. Tarihi gerçekleri yansıtan Kürekçay sözleşmesi, aynı zamanda, Karabağ’ın ve bu diyarın dağlık kısmının Azerbaycan halkına ait olduğunu kanıtlayan en muteber belgedir.

 

 

Karabağnameler

qarabagname

Azerbaycan`ın en eski bölgelerinden olan Karabağ Hanlığı`nın politik, ekonomik ve kültürel tarihini öğrenmek için Mirze Adıgözel Bey`in` Karabağname, Mirze Camal Bey Cavanşir Garabaği`nin Karabağ Tarihi, Ahmed Bey Cavanşir`in 1747-805 yıl tarihlerinde Karabağ Hanlığı`nın Politik Durumu Hakkında, Mirze Yusif Garabaği`nin Tarih-İ-Safi, Mir Mehdi Hazani`nin Kitabi-Tarihi-Karabağ, Rzagulu Bey Mirze Camal Oğlu`nun Penah Han ve İbrahimhalil Han`ın Karabağ`da Hakimiyetleri ve O Devirki Olaylar, Mirze Rehim Fena`nın Tarih-İ-Cedid-İ-Karabağ, M. Baharlı`nın Ehvalati Karabağ, Hasan İhfa Alizade`nin Şuşa Şehrinin Tarihi, Hasanali Han Garadaği`nin Karabağ Vilayetinin Eski Cedid Keyfiyetleri ve Övzaları (Keyfiyet-Kalite Övza-Durum) ve Abbasgulu Ağa Bakühanov`un Gülüstan-İ İrem adlı eserlerinde çok değerli bilgiler vardır.
Karabağnameler vakayiname özellikli olduğu ve aynı tarihi devirlerde vukubulmuş olayları anlattığı için birbirini tekrarlarlar. Zaten başka türlü olamazda. Vakayinamelerin iyice araştırılması Azerbaycan`ın diğer hanlıkları gibi Karabağ Hanlığı`nın da yaranmasına sosyal- ekonomik ve sosyal-polirik süreçlerin etki göstermiş olduğu kanaatine gelebiliriz.
Karabağnameler`in uzun süre basılmaması (karanlıktan aydınlığa çıkmaması) tarihcilerin bu eserlere fazla dikkat etmemelerine neden olmuştur. Bu değerli tarihi vakayinameleri incelerken onların XVII y.y`da ve XIX y.y.`ın başlarında Karabağ`ın, ayrıca Kuzey-Güney Azerbaycan`ın , bütün Güney Kafkasya ve Ön Asya`nın hayatında meydana gelen karmaşık sosyal-polirik süreçlerin objektif şekilde aydınlatılması, bazı kapalı konuların açıklanması, bednam ermenilerin gayretle dünyaya sundukları yalanları boşa çıkarmak için değerli bilgiler vardır.
Kaynakçaların tahlili bir kez Karabağ Hanlığı`nın Azerbaycan feodal devleti gibi yarandığını , bu şekilde de Rusya İmparatorluğu terkibine katıldığının açık kanıtıdır. 14 Mayıs 1805 yıl tarihli Kürekçay Anlaşması Sisianov ve Karabağ Hanı İbrahimhalil han Cavanşir tarafından imzalanmıştır.
Vakayiname yazarları karabağ`ın tarihi coğrafyasını, onun iuçinde ve dışında yaranmış politik olayları , Penahali Han ve İbrahimhalil Han hakimieyti zamanı yapılan şehir ve tarihi abideler ile ilgili geniş bilgi vermişler. bu bilgiler halkımızın tarihi, günlük yaşam tarzı, ekonomisi ve diğer konuları aydınlatmağa, XVIII .y.y`ın II yarısında bu bölgelerdeki atrihi süreçlerin objektif taraflarını atnımlamağa ortam sağlar.

Mirze Adıgözel Bey ve Camal Bey Cavanşir Garabaği`nin kendi vakayinameleri Rusya İmparatorluğu`nun Kuzey Kafkasya`daki canişinlerinin siparişleri üzere kaleme aldıkları dikkate alınmalı. her iki tarihci Rusya İmparatorluğu`nun resmi dairelerinde görev yapmışlar. işte bu yüzden Rusya politikasına ilişkin bir çok duurmlarda bu gibi değerli kaynakçalarda arst gelinen bilgileri dikate almak ve diğer kaynakçalarla denkleştirerke asıl gerçeği ortaya çıkarmka gerekiyor.
Mirze Adıgözel Bey`in Karabağname eseri tarihi konu itibari ile özellikle farkı biçim sergiliyor.
Mirze Camal Bey Cavanşir Garabaği`nin Karabağ Tarihi eseri de diğer vakayinamelerle kıyaslarsak daha zengin bilgilere sahiptir. Penahali Han ve İbrahimhalil han devirlerini daha dolgun şekilde tarif ediyor, tarihi olayları sırayla gösterir. Mirze Camal Bey Cavanşir eserinde Karabağ`ın sosyal-politik durumunu, tarım, sulama sistemini, becerilen bitkilri, hanlar ve akrabalarının mal-mülkünü, gelir-giderlerini, askeri kuvvetlerini ve d. konuları açıkca anlatmıştır. mirze camal`ın vakayinamesi yazarın yaşadığı devrin etkisnden ielri geeln sınırlı özellikelrine rağmen diğer Karabağnameler`le kıyaslarsak büyük üstünlük sahibidir.

Mirze Yusif Gradaği`nin Tarih-İ Safi eseri kendinden önceki vakayinamelerden o kadar da farklı değildir. O, Mirze Adıgözel Bey ve Mirze Camal Bey Cavanşir Garabaği`nin kaleme aldıkları tarihi olayları tekrarlamıştır. O`nun eserinin yegane farklı yönü şu ki O, eserinde ermeni milliyetciliğine daha çok önem vermiştr. İşte bu yüzden onun eserine eleştirel yönden yaklaşmak gerekir.
Ahmed Bey Cavanşir`in 1747-1805 yıllarında Karabağ Hanlığı`nın Politik Durumu Hakkında adlı eseri de önemli eserlerden sayılır. Ahmed Bey Cavanşir eserinden bahs ederken burada kullandığı kaynakçaların Mirze Adıgözel Bey ve Mirze Camal Bey`in eserleri ve diğer kaynakçalardan kullandığını bildirmiştir. Ahmed Bey Cavanşir`in eserinin farklı yönlerinden biri de onun bu eserinde azacıkta olsa Kürekçay Anlaşması`dan bahs etmiş olmasıdır. Ahmed Bey Cavanşir`in eserinde İbrahimhalil Han hakkında öfkeyle anlatılmıştır. Yazar hiçbir neden olmadan Muhammed Bey Cavanşir`i haklı çıkarmağa çalışmıştır.
Mirze Mehti Hazani`nin Kitab-İ Tarih-İ Karabağ eseri dil ve anlatım şekline göre bir az ağır dilde yazılmasına rağmen tarihi açıdan çok önemlidir. O, eserinde Karabağ kültürü ile ilgili konulara yer vermiştir. XIX y.y`ın başlarında Azerbaycan kültürü hakkında gereken bilgiyi öğrenmek bakımından çok önemlidir.

Rzagulu Bey Mirze Camal oğlu`nun Penah Han ve İbrahimhalil Han`ın Karabağ Hakimiyetleri ve O Devir Olayları adlı esri kendisinin de itiraf ettiği gibi babasının eserinin kısaltılmış özetidir. Fakat her halde Rzagulu Bey`in vakayinamesinde bazı bilgiler vardır ki, bu bilgiler devrin tarihinin daha geniş şekilde kaleme alınması yönünden faydalı olabilir.
Mirze Rehim Fena`nın Tarih-İ Cedit-Karabağ eserinin bazı kısalmaların bulunmadığından dolayı eser hakkında gereken bilgiyi aktarmak imkansızdır. Eserinde yazar sanki kendinde önce kaleme alınan vakayinameleri tekrarlamıştır. Buna rağmen Mirze Rehim Fena`nın eseri de tarihi açıdan önemli eserlerdedir. Eserdeki bilgiler o devrin sosyal-politik durumunu anlamak için değerlidir.
Karabağ Hanlığı`nın tarihine ithaf olunmuş vakayinameleriden biri de M.Baharlı`nın Ehvalat-İ Karabağ eseridir. Yazar eserinde Karabağ tarihinden çok onun mimari abidelerine, tarihi şahsiyetlerine, gelenek-göreneklerine, etnografyasına yer ayırmış, Azerbaycan kültürü, özellikle Ortaçağ kültürü tarihi üzere kaynakçaların artakaldığı bir devirde bu eser çok kıymetli kaynakçadır.
Hasan İhfa Alizade Şuşa şehrinin tarihi adlı eserini kaleme almıştır. O, eserinde Karabağ Hanlığı`nın merkezi sayılan Şuşa`nın temelinin koyulmasından başlayarak yaranmış olayları izlemiş ve camiler üzerindeki yazılı kitabeleri çevirmiştir.

Karabağ tarihine ait vakayinamelerden biri de Hasanali Han Karadaği`nin Karabağ Vilayetinin Eski Cedid Keyfiyeti ve Övzaları eseridir. Bu eser tamamlanmamış ve yetersizdir. Yazar eserinde Karabağ tarihi abideleri ile ilgili azda olsa bile bilgi vermiştir.

Abbasgulu Ağa Bakühanov Gülüstan-İ-İrem adlı eserinde Karabağ tarihine ait çok sayıda tarihi bilgilere yer ayırmıştır. Yazar Karabağ`ın tarihi, coğrafyası ve etnografyası hakkında derlediği bilgileri eserinin beşinci bölümünde çok ilginç ve bir o kadar da kolay okunur şekilde sistemleştirmiştir.
A.A.Bakühanov eserinde bağımsız devletler olan hanlıklar zamanında ara savaşların olmasına rağmen üretim güçlerinin gelişmesi yönünde hayli ilerleme olduğunu, XIX y.y`ın ilk onyıllıklarında vatan topraklarının Romanovlar ve Gacarlar arasında parçalanması nedeniyle Azerbaycan ve onnu sosyal-ekonomik ve kültürel-siyasal hayatına ağır darbe indirdiğini, rus sömürgecilerinin eli ile bugünkü belalarımızın en büyük altyapısının oluşmasına zemin hazırladığını göstermiştir.
Karabağnameler`de ermeniler hakkında bilgi verilmemiştir. Çünkü ermeni kelimesi XIX y.y`ın ilk yıllarında Rusya sömürgecileri tarafından Karabağ`a getirilmiş, son 15-20 yıl da halkımızın başına getirilen oyunların temeli işte o devirde-XIX y.y`ın ilk yıllarında Azerbaycan topraklarına ve Karabağ`a ermenilerin göçürülmesi ile koyulmuştur.

Ermenilerin Karabağ`a göç ettirilmesi

ekocurulme

Çarlık Rusyası koruması altında ermeni devletinin kurulması, ermenilerin İran ve Türkiye`den Rusya`nın işgal ettiği topraklara göçürülmesi rastgele olay değildi, ermeni-rus ilişkilerinin doğal sonucu idi. Bu ilişkilerin temelini rus ve ermeni edebiyatı tarihinde tebliğ edildiyi gibi sadece ticaret ilişkileri değil başlıcası Doğu`nun müslüman devletlerine, özellikle Türkiye`ye XVIII.yy. itibaren Azerbaycan`a karşı düşmenlık ilişkisinin yaranmasına ortam sağlıyordu. Ermeni-rus ilişkileri çarlık Rusyası`nın Kazan (1552) ve Heşterhan`ı (1556) işgal etmesi, Rusya-Türkiye savaşları (1635-1639, 1711, 1768-1774, 1787-1791 ve s) ile giderek daha da büyümüş, onun Hazar Denizi sahili toprakları işgal etme çabası ile daha da bu bağlar güçlenmiştir. Bu olaylar zamanı ermenilerin çarlık Rusyası  arazilerine göçürülmesi ve burada ermeni yerleşim yerlerinin oluşturulması işlemlerine başlatılır. Bu işte I Pyortr`un ermenilerle ilgili devlet kararı (10 ekim 1724) büyük öneme sahiptir. Sözkonusu fermana göre ermenilerin çarlık Rusyası`nın işgal ettiği topraklara yerleştirilmesi ve burada ermeni yerleşim yerlerinin salınması için gereken yerlerin (toprakların) ayrılmasına izin verilirdi. I Pyotr`un bu politikası onun devamcıları tarafından gelecekte de yürütülürdü. 1804-1813 yılları arasında Rusya-İran savaşında Rusya`nın zafer kazanması ve Azerbaycan`ı bölüştürülmesine neden olan Gülüstan Anlaşması ermenilerin göçürülmesi ve birleştirilmesi politikasının yürütülmesi bunu bir daha kanıtladı. 1826-1828 yılları arasında Rusya-İran Savaşı zamanı İrevan `ın işgalindne sonra bu planı uygulamağa başlanıldı.Ermeni katalikosu Nerses Aştaraketsi göçürme hakkında proje düzenledi. A.S.Griboyedov da projenin düzenlenmesi ve uygulanmasında büyük katkı sağladı. Nerses 1827 yılının Kasım ayında ermenilerin göçürülmesi operasyonuna başkanlık etmek için Peterburg`dan davet edilmiş ve bu zaman tebriz`de olan Yegiazar Lazaryan`a yazmıştır:` Şimdi ben ermeni halkının sadakatli mudaafaçıs Sayın A.S.Griboyedov`dan esir hristiyanlarla ilgili ricamı unutmamasını ve onları bulundukları her yerde rus ağalığının güçlü bayrağı altına kabul edilmelerini rica ettim. Ayrıca bütün İran ermenileri ile ilgili Sayın A.S.Griboyedov`dan rica ettim ve şimdi tekrar yazıp rica ediyorum: Lütfen İvan Fyodoroviç Paskoviç`i buraya görevlendiresiniz ki, barışı zamanı İran yönetimindeki şehir ve köylerde yaşayan ermenielrin Büyük Rusya İmparatorluğu altında bağımsız şekilde kendi vatanı Ermenistan`a dönmek hakkındaki maddeyi sözleşmeye eklemeği unutmasın`. 10 Şubat 1828 yıl tarihinde imzalanan türkmençay Anlaşması`nın XV maddesinde ermenilerin göçürülmesinden bahs edilirdi. Bu maddede:` şah hazretleri, Azerbaycan adlı vilayetin bütün halkı ve memurlarına affedildiklerini bildirir… Bundan başka o memur ve halkın bugünden itibaren ailesi ile İran vilayetinden Rusya`ya serbest geçmek, hukumet ve memurlar tarafından herhangi bir engel olmadan onların malına, mülküne ve eşyalarına hiçbir gümrük vergisi koyulmadan, menkul mallarını beraberinde götürmek ve satışını gerçekleştirmek için bır yıl süre tanıyor. Gayri menkullerin ise satışı veya onunla ilgili gönüllü (kendi isteği ile) olarak karar vermeleri için beş yıllık süre belirlenir`.
Ermenilerin yerleştirilmesini organize etmek için İrevan ve Nahçivan`da göçürme komiteleri kuruldu. Göçgünlere büyük imtiyazlar verildi: onlar 6 yıl sürecine vergi ve yükümlülükten serebst bırakıldı, onlara İran`dan alınan tazminat hesabına para verildi ve s. Bazı hazırlık önlemleri alındıktan sonra ermenilerin göçürülmesi opaersyonu gerçekleştirildi. Iran`dan göçürülmüş ermenilerin sayısı 40-50 bin idi. 1828-1829 yılları arasındaki Rusya-Türkiye Savaşı zamanı ve savaş sonrası Türkiye`den 90 bin ermeni ailesi göçürüldü. İran, türkiye ve diğer doğu ülkelerinden ermenilerin çarlık Rusyası`na göçürülmesi operasyonu sonraki devirlerde de gerçekleştirlmeye başlanıldı. Göçürülmenin ana yönü Zagafkasya idi.1911 yılında N.İ.Şarov yazırdı:` Şuan Zagafkasya`da yaşayan 1 milyon 300 bin ermenilerin 1 milyondan çoğu ülkenin yerel halkına ait değil ve bizim tarafımızdan göçürülmüştür`. Ermeniler Zakafkasya`ya yerleştirilirken onların nereye yerleştirileceğine büyük önem verilirdi.A.S.Griboyedov yazırdı: ` Bütün ermenileri Rus askerlerinin işgal ettikleri bölgelerden-Tebriz, Hoy, Salmas, Marağa`dan Nahçivan, İrevan ve Karabağ` a göçürülmesi gerekiyor`. O`nun bu tavsiyesi gereken şekilde uygulanırdı. N.Şavrov yazıyordu:` Ermeniler ermeni halkıın çok az sayıda oldukları Yelizavetpol ve İrevan guberniyası (vilayet)nın en gözel hazine topraklarında eyrleştirildi. Ermeniler Yelizavetpol vilayetinin dağlık bölgesi (Yukarı Karabağ) ve Göyçe Gölü kıyısında yerleştirildi`. Böğlece ermenielrin göçürülmesi ile yukarıda yazılı arazilerin etnik içeriği değiştirilmeğe başlanıldı.1823 yılına ait bilgilere göre Karabağ vilayetinin yaklaşık 20 binlik halkından toplam 1.5 bini ermeniler idi. Yerleştirmeden sonra halkın etnik terkibi keskin şekilde değişti. 1832 yılda Azeriler Karabağ halkının %64.8`ni, ermeniler %34.8`ni oluşturyordu. Bu politika kasıtlı şekilde yürütülürdü. XIX y.y`ın 80`li yıllarında Şuşa`da Azeriler %41.5, ermeniler ise %58.2` idiler. 1897 yılnıda Rusya`da halkın listeye alınması zamanı bu rakam %45-53, 1917 yılında % 40.2-52.3 olmuştur. 1918-1920 yıllarında Ermenistan Cumhuriyeti tarafından Azerilere karşı gerçekleştirilen katliamlar Karabağ`ı da kapsamaktaydı. 1923 yılında Yukarı Karabağ Özerk Cumhuriyeti`nun kurulması zamanı büyük tarihi adaletsiliğe yol verildi, Karabağ`ın dağlık ve düzenlik bölgeleri yapay şekilde bir-birinden koparıldı, ermenilerin konsilidasyonu için sağlıklı ortam sağlandı, Azerilerin nüfus istatistik durumuna citti darbe vuruldu, 1926, 1959, 1970 ve 1979 yıllarında gerçekleştirilen nüfusun listeye alınması zamanı DKÖC`de Azerilerin ve ermenilerin %10.1-89.1,%13.8-84.4, %18.1-80.5, %23.0-75.9 olduğu görülmüştür. Yukarı Karabağ ermenileri 1978 yılında yerleştirilmelerinin 150 yıllık yıldönümünü kutlamak için Mardakert-Ağdere bölgesinin Marağaşen-Leninavan köyünde özel abide koyulmuştur.
Ermenielrin göçürülmesi ister Ermensitan isterse Rusya`nın siyasi ilgilerine uygun idi. Binlerce ermeni her iki devletin bu fesatcı siyasetinin kurbanları olmuştur.ekonomik çıkarla ilgili konularda çok kurnazca davranan ermeniler bu siyasi oyunlarıın acılı sonuçlarından ders almamış, Rusya ve Ermenistan yönetimcilerinin onlar için hazırladığı fitne ve ihanet rolünü her zaman seve-seve ve amansızlıkla yerine getirmiş, her defa bu emellerin doğal sonucu gibi milli yenilgi ve trajediye yakalanmışlar.

Karabağ Azerbaycan Halk Cumhuriyeti döneminde

axc

28 Mayıs 1918’de yaklaşık 120 yıla yakın devam eden Rusya esaretinden sonra Azerbaycan halkı Kuzey Azerbaycan’da yeni bağımsız devlet kurdu. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti İstiklal beyannamesinde bir zamanlar Gülistan (1813) ve Türkmençay (1828) sözleşmeleri esasında Rusya tarafından işgal edilmiş olan Kuzey Azerbaycan topraklarının yasal varisi olduğunu ilan etti. İstiklal beyannamesinin birinci maddesinde şöyle denmektedir: “Bu günden itibaren Azerbaycan halkı egemen haklara sahiptir, Doğu ve Güney Kafkaslardan oluşan Azerbaycan tam bağımsız bir devlettir”.

Azerbaycan Halk Cumhuriyeti Azerbaycan’ın ayrılmaz bir parçası olan Karabağ’ın tarihi topraklarının tamamında kendi siyasi iktidarını kurmaya çalışıyordu. Bu sırada henüz ilan edilmiş olan Ermenistan (Ararat) Cumhuriyeti de Karabağ’a hiçbir esası olmayan iddia ileri sürdü. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti hükümeti bu iddiayı reddetti. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti Meclis Başkanı A.M.Topçubaşov Osmanlı Devleti’nin Dışişleri Bakanı ile 1918 yılı Kasım ayının 18’de İstanbul’da yaptığı görüşmeler sırasında bildirmişti: “Ermenilerin ortaya attıkları Karabağ meselesi 5 veya 10 köy meselesi değil, tartışma bütün 4 sancak – Şuşa, Cavanşir, Cebrail ve Zengezur üzerindedir. Bu hanlığın arazisinde Ermenilerin mutlak çoğunluğu konusunda konuşmaya esas yoktur, ayrıca onlar buranın yerli halkı değillerdir. Rusya ile savaş sonrası Türkiye’den buraya göç etmişlerdir… Son olarak, Karabağ’da Ermeniler toplu halde bulunmuyorlar, Müslümanlarla karışık yerleşmişlerdir. Bununla birlikte, biz sorunun barışçıl çözümünden yanayız”.
Ermeniler Karabağ’ı ele geçirmek için daha önceler başladıkları soykırımlarını Azerbaycan Halk Cumhuriyeti döneminde de devam ettirdiler. Azerbaycan hükümeti bu durumu dikkate alarak, 1919 yılının Ocak ayında Şuşa, Cavanşir, Cebrail ve Zengezur kazalarını kapsayan Karabağ general-valiliğini oluşturdu. H. Sultanov Karabağ general-valisi tayin edildi. Ermenistan (Ararat) Cumhuriyetinin Dışişleri Bakanı S. Tigranyan Karabağ general-valiliği kurulmasına itirazını bildirse de, Azerbaycan Halk Cumhuriyeti hükümetinin cevabında bu itiraz asılsız sayılmış ve bu arazilerin Azerbaycan’ın ayrılmaz bir parçası olduğu gösterilmiştir.

Karabağ general-valisi Ermenilerin toprak iddiaları ile birlikte, başlangıçta İngilizler, daha sonralar ise amerikanlarla gergin ilişkiler içinde çalışmak zorunda kaldı. Fakat Ermeniler Karabağ general-valiliği topraklarında barış oluşmasına olanak tanımadılar. 1919 yılının sonlarında – 1920’nin yazında Zengezurda Ermeni-Taşnak silahlı haydut çeteleri sivil Azerbaycan nüfusuna karşı baskınlar ve toplu katliamlar yaptılar.
Ermeniler Cavanşir kazasında karışıklıklar çıkarmış, kazanın dağ köylerine saldırılar sıradan bir hal almıştı. Ermeni haydut çeteleri 1918 senesinin ilkbahar, yaz aylarında kazanın ova bölümünün Müslüman nüfusuna karşı da pekçok şiddet eylemleri düzenlemişlerdir.
Karabağ’ın diğer kazası olan Cavanşir’de de Ermeni orduları sivil halka karşı saldırılarda bulunuyorlardı. 1918 yılının Aralık ayında Cebrail kazasının Azerbaycanlılar yaşayan köylerine Ermenilerin saldırıları artmış, 1919 yılının başlarında daha yıkıcı bir karakter almıştı.
Şuşa kazasında ve Karabağ’ın siyasi merkezi olan Şuşa kentinde Ermenilerin vahşetleri daha amansız bir biçim almıştı.

Azerbaycan Halk Cumhuriyeti döneminde Şuşa’da Ermenilerin haince saldırılarının en dehşetlisi 22 Mart 1920’de, Azerbaycan halkının Nevruz bayramı günü yaşanmıştır. Bu bölücü olay Azerbaycan’ı işgal etmeye hazırlanan Bolşeviklerin isteği üzerine vuku bulmuştur. Bu sırada bölücü Ermenilerin isyanları çoğu yerde durdurulmuş olsa da, onlar Askeran kalesini ele geçirebildiler. Askeri-siyasi önlemler sonucunda Azerbaycan Halk Cumhuriyeti Karabağ’da egemen haklarını onardı. Fakat ülkesinde yaşadıkları devlete ihanet eden Ermenilerin Karabağ’daki ayrılıkçı eylemler ve yaptıkları soykırımlar Sovyetlerin 1920 yılının Nisan işgalinde ülkenin kuzey sınırlarının korunmasına ağır bir darbe oldu ve bağımsız Azerbaycan devletinin – Azerbaycan Halk Cumhuriyetinin çöküşünü hızlandırdı.