Güzel sanat hakkında

topxan

Azerbaycan’ın eski diyarı olan Karabağ bölgesinde en eski maddi kültür örnekleri MÖ VIII binyıla dayanmaktadır.Eski meqalitik anıtlar, mağaralar, savunma yapıları, kurqanlar, metal aletler, seramik, kuyumculuk sanatı Azerbaycan yerleşim yeri için geçerli olmuştur. Anıtsal kaya resmlerinde halkın kültürü ve estetik tasavvurları kendi ifadesini bulmuştur. Fuzuli kentinin yakınlarındakı Azıh mağarası Azerbaycan’ın dünyada en eski insan yaşayış yerlerinden biri olduğunu kanıtlıyor. Tasviri sanatın en eski örnekleri arasında Kelbecer ilçesi Zalxa gölü çevresinde Ayıçınqıl ve Periçınqıl dağlarındaki Tunç döneminin başlangıcına (MÖ 3. bin yıllık) ait resimler içerir.Ortaçağ’da Karabağ açıklaması sanatı dekoratif uygulaması sanatla vahdet teşkil etmiştir. Tasviri sanatın eski örnekleri arasında seramik, taş ve metal ürünlerini süsleyen dekoratif desenler, çizimler, kabartmalar (rölyef resimler), heykeller önemli yer tutmaktadır. Bunlardan küre ikibaşlı geyik figürü (Hocavend rayonunun Dolanlar köyü) kendi zarafeti, sanat olqunluğu ile ayrılır (MÖ VIII-VII yüzyıllar). Bu dönemde Karabağ’da çeşitli tipi ve biçimli sanatsal cam mamülü örnekleri – dekoratif tabaklar, piyaleler, kadın süsleri mevcut olmuştur. Dövmeçilik ve heykeltraşlık örnekleri Alban (Kafkas) dönemi sanatında yayqındır. Bedii metal ürünlerinin (torevtika) tedvininde de plastik formlara sıkça tesadüf olunur. Bu dönemin dairesel ve kabartma heykelçilik örneklerinden (tunçtan ve taştan) insan ve hayvan tasvirleri, ev, av ve dini ayinlərlə bağlı sahneler üstün bir yer tutmaktadır.

VII yüzyıldan başlayarak İslam dininin yayılması ile ilgili Karabağ’da mimarlık kompleksleri, saray, köşk, cami ve türbeler inşa ediliyordu. Bu binaların dekoratif düzenlemesine kalliqrafiya – kitabe, ornament, kaşı ve kabartma öğelerinden geniş kullanılmıştır. Kendi köklerilə ta eski dönemlere uzanan Karabağ açıklaması sanat gelenekleri özünde nice nesillerin sanat birikimini bulundurmuştur. Buraya Kelbecer, Ağdam, Laçın rayonlarındakı kayaüstü resimler, zengin süse sahip emek aletleri ve ev eşyaları, kendi güzelliği ve deseniyle nadir bulunan halıcılıq sanatı, kuyumculuk eşyaları vb içerir. Ayrıca kendi nefisliyi ve zarafeti ile seçilen mimari anıtlarını – camileri, mabed, sarayları ve kaşı desenlerini da hatırlamamak mümkün değildir. Tüm bunlar Azerbaycan halkının sanat kültürünün kendine özgü «genofond» unu yaratmış, onun zengin mirasını teşkil etmiştir. Bu miras XIX yüzyılın ortalarından yeni tendensiyalarla daha dolğunlaşmışdır. İşte bu dönemde, güçlenmekte olan Rusya-Azerbaycan sanatsal ve kültürel ilişkilerinin güçlenmesinin etkisi altında Karabağ kültüründe zamanla kalite değişiklikleri yaşandı ve bu da ulusal sanatta yeni realist özelliklerin ortaya çıkması ile sonuçlandı. Bu dönemin temel temsilcileri gibi Mevsim Nevvab, şair ve ressam Natavan ve birçok diğerleri çıkış yapıyordu. Sanatsal yaratıcılık prossesi tarihinde Karabağ ressamları Mir Muhsin Nevvab ve Xurşudbanu Natavanın yaratıcılığı benzersiz bir tarihi olaydır. Ortaçağ’da Karabağ açıklaması sanatı dekoratif uyğulaması sanatla birlikte, mimarlıkla da organik ilişkide olmuştur. Şuşa şehrinde bu zamana kadar ulaşmış anıtsal duvar resimleri halk yaratıcılığı gelenekleri sıkı bağlıdır. XIX yüzyılda Azerbaycan’da olmuş Rus ressamlarından Q.Qaqarin ve V.Vereşşaginin eserlerinde Şuşa şehrinin mimari yapıların tasvirini görmek mümkündür.
Karabağ açıklaması sanatında sonraki kalite değişiklikleri XX yüzyılda (özellikle yüzyılın başlarında) oldu: o dönemde bu sanatın gelişiminde yeni tür, janr ve formların, başlıcası ise demokratik satirik grafik ve tezgah rəngkarlığının oluşması prossesini gözlemlemek olur.

Resim okulu

ressamliq

Karabağ toprağı hem de Azerbaycan milli kültürünün, sanatının beşiğidir.
Karabağ açıklaması sanatı XVIII-XIX yüzyıllarda yeni Karabağ hanlığının teşekkül bularak geliştiği dönemde oluşmuş, kendine özgü motivi, sanat tarif araçları ile farklılık kazanmışdır ve birkaç alanları kuşatarak gelişmeye başlamıştır. Dekoratif tasviri sanatın halıcılıq, kuyumculuk, inşa etme gibi alanlarında Karabağ sanatçılarının yarattığı sanat incileri bugün de kendi güzelliğini, sanat değerini koruyup barındırmaktadır. Dünya muzeylərinin süsü olan Karabağ halıları ince, zarif kuyumculuk örnekleri sanatseverleri, asıl güzelliği değerlendirmeyi bilenleri hayran bırakıyor.
Karabağ’da ressamlık tasviri sanatın önemli kollarından biridir. Bu resimle okulunun yapımında X. Natavan, M.Nevvab vb müstesna yeri olmuştur.

Xurşidbanu Natavan Mehdigulu Han kızı (1832-1897) verilen bilgilere göre ilk eğitimini ve resme olan hevesini halası Gövhər hanımdan almıştır. Belli ki, Hurşidbanu Natavan düzenli olarak resim sanatı ile meşğul olmuştur.Araştırmalar gösteriyor ki, o, hatta Tiflis’te oğlu Mehdiqulu Han’ın yanında olurken, boş vakitlerini Kür (Kura) kıyılarında geçirir, doğrudan naturadan doğanın güzelliğini yansıtan gül-çiçek, manzara levhalarını yaparmış. Çağdaşları Han kızının resim eserlerini yüksek değerlendirmişlerdir.
Böylece, ileri görüşlülüğü ve halkını içtenlikle seven Natavan Azerbaycan Edebiyatı tarihinde kendine mahsus konuma sahip şaire olmakla birlikte, hem de zarif ruhlu ressamdı. 1886 yılında düzenlenen, bugüne kirni Milli İlimler Akademisinin Elyazmalar Enstitüsü’nde korunup saklanan “Gül defteri” işte Xurşudbanu Natavanın zengin emeğinin meyvesidir.Albümde Natavanın farklı zamanlarda çektiği gül-çiçek, kuş resimleri ve ornamentleri yanı birkaç manzara vardır.
Henüz 1858 yılında Natavan kendi eliyle hazırladığı bir boncuklu tirmeni Bakü’ye gelen ünlü Fransız yazarı Aleksandr Duma hediye vermiştir. El işinin inceliğine hayran olan Düma onu “en değerli hediye” adlandırmıştır.
Natavanın sanatı ulusal geleneksel Doğu minyatür sanatı ile Batı Avrupa ressamlık okulunun ilginç sentezinin göstergesidir. Onun el işleri kendi döneminde Rusya’nın çeşitli şehirlerinde gerçekleştirilen fuarlarda teşhir ettirilmiştir. 1882 yılı Ümumrusiya sergisinin Kafkasya Enstitüsü vitrininde konmuş sanat örnekleri içerisinde Han kızının (Natevanın) mahud üzerinde altın ve gümüş iplerle dokuduğu eserler özel ilgi çekmiştir. Onların düzgün ve ciddi resimleri, renklerinin vahdeti ile seçilir.

Mir Muhsin Nevvabın (1833-1919)hayat ve yaratıcılığı Karabağ hanlığının merkezi olan Şuşa şehrinde geçmiştir.Verilere göre, o zamanlar Şuşa şehri kültür ve sanatın en görkemli merkezlerinden sayılıyordu. Burada önemli şairler, müzisyenler, ressamlar, kuyumcular, sanat dikme ile uğraşan ustalar ve b. yaşayarak üst düzey sanat eserleri yaratmışlar. Bu eserlerin çoğu anda dünya muzeylərinin yaraşığına dönüşmüştür.
Şuşa’da yaşayıp yaratan sanatçıların en ilginç özelliklerinden biri ondan ibaret idi ki, onların çoğu bir sanatı yok, birkaçını mükemmel biliyorlardı. Buna en güzel örnek Mir Muhsin Nevvab.
XIX yüzyılın görkemli âlimi, şairi, ressamı olan M.M.Nevvab Azerbaycan tasviri sanatında özel öneme sahip nice sanat incisinin de yaratıcısıdır. Evindeki duvar resmlerini de beraberinde resim yapmıştı ve bu resimler yeniden yapıldıktan sonra 1991 yılında Nevvabın ev – müzesi oluşturulmuştur. Nevvab kapsamlı bilgiye ve çok hüsuslu yaratıcılığa sahip aydın sanatçı idi. Hattat ve ressam, şair ve muzisyen olan M. Nevvab ornamental duvar resimleri de çekmiş, güzel hatla yazdığı yazma nüshalarının ve özel metbeesinde litoqrafiya yöntemi ile çap ettiği kitapların illüstrasiyalarını vermiş, gül ve kuş motifleriyle, portreler yaratmıştır.

Usta Kanber Karabağlı tarafından duvarları süslü Kerimbey Mehmandarovun, Hacı Memmedovun ve İskender Rüstemovun, Sefibeyovun evlerindeki resmlerdə savaş ve av sahneleri, halk masalları ve nebati motifler avantaj teşkil ediyor.
XX yüzyılın başlarından itibaren Azerbaycan tasviri sanatı kendi gelişiminde tam yeni aşamaya girmiştir.
Kitap qrafikası alanında uzun yıllar çalışmış Emir Hacıyev, tanınmış heykeltaraş Celal Qaryağdı, dünyaca ünlü ressam İsa İbrahimov, Altay Hacıyev, üstad boyakar Nadir Ebdürrehmanov, Elturan Avalov, Ağeli İbrahimov, Elşen Hacızade, Rövşen Bayramov, Zaur Mirzeyev, Valeh Memmedov ve s. sanatçıların Azerbaycan tasviri sanatında özel bir yeri vardır.

Minyatür sanatı

miniatur

İslam dini ehkamlarının hüküm sürdüğü ortaçağda Azerbaycan’da ressamlığın çeşitli türlerinde (boyakarlıq, “siyah kalem” vb) insan obrazlarının tasviri alanında güzel gelenekleri olmuştur. Karabağ bölgesinde de minyatür sanatının bu dönemde yüksek gelişimi bunu açık kanıtlıyor.

Karabağ minyatür sanatı yakın ve Orta Doğu halkları sanatının ilginç ve zengin bölümünü oluşturan Azerbaycan sanatı tarihinde özel bir yer tutar. Fakat, hiç şüphesiz ki, Azerbaycan minyatür sanatında Tebriz minyatür okulu rol oynamış ve başka okullar da dahil olmak üzere Karabağ minyatür okulu için yön verici okul rolünü oynamıştır. Şamahı, Bakü, Gence, Erdebil topraklarında da minyatür sanatı yüksek gelişirse de, bu okullar Tebriz okulu gibi etkileyici güce sahip olmamıştır. İşte bu nedenle Karabağ minyatür okulunda yaşanan değişiklikler de doğrudan Tebriz minyatür okulundan bağımlı olmuştur.

Kitap illüstrasiyonu gibi oluşmuştur şekillenen Karabağ minyatür sanatının teşekkül tarihi kesin tespit edilmemiştir.Fakat bu tarihin XIII yüzyılın başlarına tesadüf edildiği hakkında fikirler daha gerçek görünüyor.

Karabağ minyatür sanatında XVI yüzyıla dek tek tek rastlanan tezgah minyatürleri yüzyılın ortalarından gelişerek kısa sürede özel janr düzeyi yükselmiştir. Kitap illüstrasiyonlarından farklı olarak, böyle bağımsız minyatürlere göre sıradan yaşam olayları – av ve savaş sahneleri, keyif ve müzik meclisleri, saray eğlenceleri, şah ve asılzade portreleri, nadir durumlarda ise klasik edebiyattan alınmış şiirsel süjetlər tasvir ediliyordu.

XVI yüzyılın ortalarında Karabağ ressamları bir takım portre miniatürləri yaratmışlar. Böyle portreler tipikliyi, karakterlerin çözümü ve etnografik yönünden birbirine çok fazla benziyordu. Karabağ XVI yüzyılın ikinci yarısı ve sonlarında kitap illüstrasiyonlarından daha fazla gerçek yaşam olaylarını ve basit ev sahnelerini yansıtan bağımsız minyatürler çekilmiştir.

Karabağ minyatür sanatı XIX yüzyılın sonlarına kadar devam etmiştir. Fakat XVIII-XIX yüzyıllarda yazma ve taş çapı kitaplarına çekilmiş minyatürler resim, kompozisyon, karakterlerin çözümü ve koloritinə göre basit,şema şeklinde , bazen de ilkel “lubok” karakteri taşıyordu.

Karabağ minyatür sanatında Sovyet döneminde klasik minyatür sanatının zengin geleneklerinden, onun sanatsal üslup özelliklerinden yaratıcı biçimde kullanılmaya başlanmıştır. Klasik minyatür sanatının üslup özelliklerinden kullanılması Karabağ minyatür sanatının sonraki gelişme dönemlerinde daha da genişlenimiş, boyakarlıq, grafik, özellikle kitap illüstrasyonu alanlarında bir takım Karabağlı ressamların sanatsal arayışları başarılı eserlerle sonuçlanmıştı .